رفتن به بالا
  • یکشنبه - ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۷ - ۰۵:۱۴
  • کد خبر : ۸۱۰
  • مشاهده :38 views
سیری در صنعت فراموش شده ؛

قالی و قالیباف دو بازوی مهم اقتصاد کرمان /هنر اصیل زنان کرمانی زینت بخش خانه های ایرانی

يكي از صنايع دستي كرمان، همان هنر قديمي و اصيل ايرانيان يعني قاليبافي است شهرت و آوازه قالی كرمان بيش از هر چيز به دليل درآميزی رنگ و طرح آن است، طرح و رنگ قالي كرمان يكي از نفيس‌ترين، زيباترين، و خوش‌سبك‌ترين بافته‌های جهان به شمار می آيد به‌طوری كه كمتر می توان دو قالی […]

يكي از صنايع دستي كرمان، همان هنر قديمي و اصيل ايرانيان يعني قاليبافي است شهرت و آوازه قالی كرمان بيش از هر چيز به دليل درآميزی رنگ و طرح آن است، طرح و رنگ قالي كرمان يكي از نفيس‌ترين، زيباترين، و خوش‌سبك‌ترين بافته‌های جهان به شمار می آيد به‌طوری كه كمتر می توان دو قالی از نظر رنگ و نقشه شبيه به هم پيدا كرد .

 

به گزارش” کارگران کرمان”  ؛ ساليان درازی است كه مردم كرمان در كنار ساير فعاليت‌های اقتصادی، و اجتماعی به قاليبافی، شال‌بافی و پته‌دوزی  پرداخته‌اند و توانسته‌اند شهرتی جهانی كسب كنند.

يكی از صنايع دستی كرمان، همان هنر قديمی و اصيل ايرانيان يعنی قاليبافی است كه افزون بر ارزش اقتصادی، مظهر ميراث فرهنگی و ملی ايران است.

قالی كرمان، اين گوهر گرانبها كه همه شيفته آن هستند و بر تارك زيباترين و گرانبهاترين فرش‌های جهان درخشش هميشگی دارد، هنری كه در ظرافت، رنگ‌آميزی و كيفيت در دنيا همتا ندارد و به‌طور قطع از نفيس‌ترين صنايعی است كه در جهان رقيب ندارد.

اين هنر در گذر زمان با فراز و نشيب‌هايی روبرو شده و گويی در سال‌های اخير، تا حد زيادی از اهميت آن كاسته شده است.

 

كرمان در زمينه بافت قالی، تاريخ مکتوبی و مدونی  ندارد اما  تاريخ آن سينه به سينه نقل شده است و به روايتی باسابقه پانصد ساله يكی از مناطق قديمی، قاليبافی در ايران به شمار مي‌رود.

در عهد صفويه كه اوج شكوفايي هنر در ايران بود، قالی هم مانند ديگر هنرها در اين دوره بيشتر شكوفا شد ، اين صنعت در اوايل دوره قاجاريه رو به زوال رفت ، شروع انقلاب صنعتي و ورود پارچه‌هاي نساجي و ماشيني كه كاهش توليد انواع منسوجات دستي را در پي داشت عامل اصلی گرايش به هنر قاليبافی در كرمان بود و در واقع بعد از انقلاب صنعتی اروپا، يكی از پررونق‌ترين دوره‌های قاليبافی در كرمان آغاز شد.

 

شهرت و آوازه قالی كرمان بيش از هر چيز به دليل درآميزی رنگ و طرح آن است، طرح و رنگ قالي كرمان يكي از نفيس‌ترين، زيباترين، و خوش‌سبك‌ترين بافته‌های جهان به شمار می آيد به‌طوری كه كمتر میتوان دو قالی از نظر رنگ و نقشه شبيه به هم پيدا كرد.

طراحی و نقشه‌كشی قالي كرمان هم قدمتی ديرينه دارد، گرچه به جز نامی كه از چند تن از نقاشان منطقه كرمان به جای مانده، تاريخچه چندان دقيقی درباره چگونگی رونق طراحی نقشه‌های قالی و چگونگی نام نهادن به طرح‌های اين منطقه در دست نيست.

 

پيدايش و رونق طرح‌ها

پيش از پيدايش نقشه، قالی با نقشه و طرح‌هايی كه بافندگان در ذهن داشتند و سينه به سينه از نياكان خود فراگرفته بودند، بافته مي‌شد.

طراح كرمانی، كه با سر انگشت ماهر و توانای خود همواره زيبايی آفريده است، هيچگاه خود را محدود در چند رنگ و نقش نكرده است و همين بدعت‌ها و نوآوری هايش سبب شده تا از رقبای خود پيشی گرفته و در بافت قالی های نفيس و زيبا، شهرتی بی مانند كسب كند.

 

مردم كرمان قبل از قاليبافی به كار شال‌بافی می پرداختند و در طرح‌های قديم فرش كرمان جای پای طرح‌های شال‌بافی كرمان مشخص است  اما به تدريج در طرح‌های قالی، تنوع ايجاد شد و طراحان معروفی چون حسين، امير و احمد شاهرخي كارهای زيبايی خلق كردند كه كرمان را از ديگر مناطق دارای این صنعت  متمايز كرد اما  به تدريج طرح‌های بازار پسند که خارجی بودند در كشور رايج شد و طرح‌های گل‌فرنگ، گلدانی، ظل‌السلطان و تصويری بوجود آمدند

هنر طراحی قالی این خاندان ،  شاهرخی ها را در زمره  پيشكسوتان هنر طراحی قالی كرمان قرار داد .

شایان ذکر است که كاظم راد، شكرالله پاك‌گوهر، رضاخان‌زند، محمود ارجمند، محمد سام، حسن رسولي و ميرزاعليرضا مايل از ديگر طراحان مشهور و معاصر قالي كرمان هستند.

 

از ميان توليدكنندگان بزرگ قديمي قالي كرمان نيز مي‌توان از احمد يزدان‌پناه معروف به ديلمقانی ، “محمد ارجمند كرمانی، ملقب به سلطان قالی كرمان”، برادران رشيد فرخی، برادران اژدری و ژان‌تيموياناكی نام برد و ابوالهادی، فتحی، نصيری ،  وزيری و دباغیان هم از مهم‌ترين توليدكنندگان فعلی قالی شهری باف استان كرمان هستند.

 

مهمترين طرح‌های قالی

شركت سهامی فرش كرمان نيز با بيش از ۶۰ سال سابقه از قديمی ترين توليدكنندگان فرش‌های اصيل كرمان است. از جمله طرح‌های معروفی كه در كارگاه‌های قاليبافی كرمان بافته مي‌شود به طرح‌هايی چون سبزی كار، طرح‌های تصويری و افشان می توان اشاره كرد كه بهترين طرح‌های سبزی كار اغلب در حوزه قاليبافی راور بافته می شود و مهم‌ترين آنها عبارتند از: طرح حافظ، ليلي و مجنون، خيام و منظره.

 

طرح‌های افشان به ويژه افشان شاه‌عباسی كه شايد بدترين آن‌ها در دورة معاصر، حاصل دست توانای طراحان خاندان شاهرخی بوده است و نيز نقوش قاب قرآنی، انواع درختی، گلدانی تلفيقی از ديگر طرح‌های معروف كرمان است و انواع گل فرنگ طرح‌های گوبلنی در اوايل سده سيزدهم هجري شمسی بخش مهمی از طرح‌هاي منطقه كرمان را به خود اختصاص داد كه برگرفته از هنرهای تزئينی غيرايرانی بود و طرح‌های شكارگاه، بازوبندی، خشتی و لوزی خاتم از ديگر طرح‌های اين منطقه هستند.

 

نزديك به يك قرن پيش كار چهره‌بافی در كارگاه‌های بافندگی كرمان رونق گرفت و از اين زمان به بعد هنرمندان كرمانی با مهارت تمام، تصويرهايی از شخصيت‌هاي مذهبی، تاريخی و سياسی بر فرش‌هاي خود نقش كردند. در گذشته كه مراكز قاليبافی كرمان در اختيار تجار و خوانين روستاها بود، كودكان را از پنج سالگی، اجير ارباب‌ها مي‌كردند و آنها را بدون حامی رها می كردند تا به قولی، قاليباف شوند.

 

بافت قالي و قاليچه كه در روستاها بيشتر به عهده زنان و دختران است در كارگاه‌های شهری حرفه‌ای است كه بافندگان زن و مرد به آن می پردازند. دختران و پسرانی كه در كنار دارهای قالی هزاران هزار گره را با انگشتان هنرمند خود در دل تارهای قالی جای مي‌دهند و سرانجام به علت شرايط سخت كاری و محيط‌های نامناسب و غيربهداشتی كارگاه‌ها، به بيماری هايی چون كم‌بينايی، رماتيسم و جهاز تنفسی مبتلا می شوند. به‌طور كلی قالی های كرمان را مي‌توان به دو گروه شهری باف و عشايری باف تقسيم كرد كه شهر كرمان مهم‌ترين مركز عرضه قالی های  شهری باف و سيرجان مهم‌ترين مركز عرضه فرش‌های  عشايری هستند.

 

قالي‌هاي راور

قديمی ترين نوع قالی كرمان به «قالی راور» مشهور است كه تاريخچه بافت آن به سال ۱۸۶۶ ميلادی برمی گردد.

راور شهری كوچك در حاشيه كوير لوت با توليداتی نه‌چندان زياد ولي بسيار حائز اهميت از نظر كيفيت است و قالی آن در بازارهای داخل و خارج از شهرت بی مانندی برخوردار است، به‌طوری كه قالی های مرغوب و استثنايی كرمان را به نام «قالی راور» می شناسند.

 

به غير از راور و شهرهاي رفسنجان و ماهان كه در آن‌ها قالي‌هايي برابر با الگوهاي بافت كرمان در سبك طرح‌هاي گلدار بافته مي‌شود، در ساير شهرهاي اين استان از جمله سيرجان، شهر بابك، زرند و بردسير نيز قاليبافي به شكل ديگري ابافته مي‌شود. در تمامي اين مناطق از پشم مرغوب براي بافت قالي‌هاي درجه يك استفاده مي‌شود و تار و پود تمامي توليدات از نخ پنبه‌اي است اين قالي‌ها عموماً دو پوده بافته مي‌شوند و فقط در منطقه راور گاهی قالی های بسيار مرغوب سه‌پوده توليد مي‌شود.

 

از مهم‌ترين رنگ‌هاي مورداستفاده در قالي كرمان می توان به رنگ‌هاي لاكي سير و روشن (چهره ایی ، گلخاری )، بِژ، عنابی، مِسی ( دارچینی ، ترمه ایی )، آبی سير و روشن (فیروزه ایی ، دوغی ) ، سُرمه‌ای، صورتی و سبز سير و روشن (چینی ،یشمی ، برگی ) اشاره كرد و به‌طور متوسط در هر قالی بين ۱۵ تا ۳۰ رنگ به كار مي‌رود.

نقشه فرش کرمان, صنایع دستی کرمان

قديمی ترين نوع قالی كرمان به «قالی راور» مشهور است.

قالی های ايل‌باف

در كرمان ايل‌های بزرگی وجود دارد كه شهرت قاليچه‌های آنان از شهرت زيادی در داخل و خارج از كشور برخوردار است. اين ايل‌ها عبارتند از: ايل افشار، ايل پيچاقچي، ايل جبال‌بارزي، ايل منهي، ايل لرها و اعراب.

 

ايل افشار طايفه‌هايی از ايل ترك‌زبان هستند كه در بيشتر خاك ايران از جمله آذربايجان و كرمان پراكنده‌اند. افشاري‌هاي كرمان از طايفه افشاری های آذربايجان هستند كه در زمان شاه‌طهماسب صفوی به نواحی كرمان كوچ كردند.

مهم‌ترين مراكز بافت قاليچه‌های افشار عبارتند از: شهر بابك، سيرجان، بافت، رابر، نواحی غرب جيرفت، بلوردی، اسعدی، بيلری، كوتلو، سرآباد، دشتاب، پاريزی، ده‌شتران و دحلج. طرح قاليچه افشار به‌طور كلی شكسته است.

زيباترين نگاره‌ای كه در طرح افشاری به كار مي‌برند نقش مرغ است كه به آن نقشه مرغی نيز مي‌گويند يا نقش ترنج بر متن ساده و درختاني كه گاه از گلدان سر برآورده‌اند و پرندگاني كه بر روي اين درختان نشسته‌اند.

طرح ها

به‌طور كلی طرح‌های افشار عبارتند از: انواع ترنجی مانند سه‌كله، چهاركله، پنج گل، گلدانی و موسی خانی، گل سماور، كتری و مكه‌ای، گل حشمتی و بابابگی، درختی و صورتی، طرح ابری و منبری.

 

رنگ بندی

كاربرد رنگ‌های لاكی، قهوه‌ای، كرم مشكی، سرمه‌اي در انواع مختلف از ويژگي‌هاي اين گروه از فرش‌هاي استان است، رج شمار اغلب قاليچه‌هاي اصيل افشار بين ۱۵ تا ۲۵ رج (پو) متغير است،  نوع گره مورد استفاده در آن تركي است و برخلاف عشاير، بافندگان ديگري از طوايف غيرافشار هستند كه در قاليچه‌هاي خود از گره فارسي استفاده مي‌كنند،  درحال حاضر برخی از قاليچه‌هايی كه به نام افشار در روستاهای حومه سيرجان بافته می شوند دارای گره فارسی هستند.

نوع دار قالی، زمينی است كه يكی از مهم‌ترين ويژگی های قالی عشايری استان كرمان است.

 

ابعاد

ابعاد فرش‌های عشايری استان عموماً در ۳ اندازه پشتی، ذرع و نيم و حداكثر دو ذرع است و در دهه‌های اخير ابعاد بزرگتر توسط برخی از بافندگان سيرجانی رواج يافته است .

اقتصاد ناامیدانه فرش کرمان

در سال‌های اخير، عدم وجود بافنده خبره  و به روز نبودن توليد با نياز بازارهای جهانی  ، تحریم های نامتناسب و عدم  حمایت داخلی از این قشر هنر و علم قالی بافی کرمان ره به وفول است  و قالی كرمان را بطور جدی با ركود روبرو ساخته ، اما در دو سه سال اخیر با حمایت سازمان های مردم نهاد و گسترش اشتغال های خرد و خانگی اندکی این صنعت سر پا شده است اما تا رسیدن به هدف غایی در این صنعت مسیری طولانی لازم است .

تهیه و تنظیم : طهماسبی

انتهای پیام /

 

 

 

اخبار مرتبط


ارسال دیدگاه